GAYA Projesi | Gaziantep’in Prehistorik Geçmişine Işık Tutan Kapsamlı Bilimsel Araştırma
Gaziantep İli Pleistosen Dönem Yüzey Araştırması Projesi (GAYA), Anadolu’nun en eski insan yerleşimleri ve göç güzergâhlarına ilişkin verileri ortaya koymayı amaçlayan, uzun soluklu ve çok katmanlı bir bilimsel araştırma projesidir. Proje, 2023 yılından itibaren T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün izinleri doğrultusunda, Gaziantep Üniversitesi Arkeoloji Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. İsmail Baykara başkanlığında yürütülmektedir.
GAYA Projesi, yalnızca arkeolojik verilerin tespitiyle sınırlı kalmayan; Gaziantep’in tarihöncesi dönemlerden itibaren üstlendiği coğrafi ve kültürel rolü, insanlık tarihinin uzun süreli dönüşümleri içinde değerlendiren bütüncül bir yaklaşım sunmaktadır.
GAYA Projesinin Amacı ve Bilimsel Çerçevesi
GAYA Projesi’nin temel araştırma hedefleri arasında, Pleistosen’den Holosen’e uzanan süreçte insan topluluklarının göç yollarını ve yayılım rotalarını belirlemek, Anadolu’nun tarih boyunca farklı göç dalgalarının merkezinde yer alan stratejik konumunu değerlendirmek ve bu bağlamda kültürel akışların denetim noktası olarak Anadolu’nun rolünü tartışmak yer almaktadır. Bu tarihsel çerçevede Gaziantep, güneyden gelen insan topluluklarının Anadolu’ya girişinde ve buradan Avrupa ile Asya’ya yayılmadan önce ve sonra bir toplanma ve dağılma alanı oluşturan doğal bir güzergâh olarak ele alınmaktadır.
Bu yaklaşım, Gaziantep’i yalnızca bölgesel bir yerleşim alanı olarak değil, insanlık tarihinin erken evrelerinde belirleyici bir geçiş ve etkileşim coğrafyası olarak konumlandırmaktadır.
Saha Çalışmaları ve Elde Edilen Bulgular
GAYA Projesi kapsamında yürütülen yüzey araştırmaları, her yıl farklı ilçeleri kapsayacak şekilde sistematik olarak sürdürülmektedir.
2023 yılında Yavuzeli ve Araban ilçelerinde başlatılan çalışmalar sonucunda 27 lokalite tespit edilmiş; bu alanlar insan yerleşimi, atölye alanı, avlanma alanı ve yerleşim yeri gibi farklı kullanım biçimlerine işaret etmiştir. Aynı yıl 121 alan incelenmiş, ancak bu alanlarda arkeolojik buluntuya rastlanmamıştır.
2024 yılında araştırmalar Şehitkamil ilçesinde sürdürülmüş; 9 lokalite belirlenmiş, 74 alan gezilmiş ve bu alanlarda herhangi bir buluntu saptanmamıştır.
2025 yılı çalışmalarında ise Nurdağı ve Şehitkamil ilçeleri kapsanmış; toplam 36 lokalite tespit edilmiş, ayrıca 200 alan incelenmiş ancak bu alanlarda buluntuya rastlanmamıştır.
Tespit edilen buluntular, Alt Paleolitik, Orta Paleolitik, Üst Paleolitik, Epi-paleolitik ve Neolitik dönemlere tarihlenmektedir. Bunun yanı sıra Holosen Dönem’e ait Roma mezarları, taş ocakları, saat kuleleri, oda mezarlar ve sur duvarları da belgelenmiştir. Bu veriler, Gaziantep’in tarihöncesinden tarihsel dönemlere kadar kesintisiz bir yerleşim sürecine sahne olduğunu ve son derece geniş bir kültürel çeşitliliğe sahip bulunduğunu ortaya koymaktadır.
2026 Yılı ve Devam Eden Araştırmalar
GAYA Projesi kapsamında 2026 yılında Nizip ilçesinde detaylı yüzey araştırmaları yapılması planlanmaktadır. Proje, Gaziantep’in prehistorik geçmişinin araştırılması, belgelenmesi, korunması ve bilimsel verilerin toplumla buluşturulmasını amaçlayan sürdürülebilir bir çalışma olarak devam etmektedir.
Kurumsal İş Birliği ve Protokol Süreci
Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. ve Gaziantep Kent Konseyi arasında, GAYA Projesi kapsamında 2025 Kasım ayında bir iş birliği protokolü imzalanmıştır. Bu protokol, üniversitenin akademik bilgi üretimini yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşlarıyla buluşturmayı hedefleyen önemli bir adım niteliği taşımaktadır.
Söz konusu iş birliği, Gaziantep Üniversitesi’nin yalnızca bilimsel yetkinliğini değil, kültürel mirasın korunması, paylaşılması ve toplumsal farkındalığın artırılması yönündeki sorumluluğunu da ön plana çıkarmaktadır. GAYA Projesi, bu yönüyle üniversitenin ulusal ve uluslararası düzeydeki akademik prestijine katkı sunan stratejik bir bilimsel girişim olarak değerlendirilmektedir.
Toplumla Buluşan Arkeoloji ve Eğitsel Faaliyetler
İmzalanan iş birliği protokolü, GAYA Projesi’ni yalnızca akademik bir araştırma olmaktan çıkararak, katılımcı ve sürdürülebilir etkinlikler dizisiyle toplumla buluşturmuştur. Bu kapsamda yürütülen eğitim, tanıtım ve etkileşim odaklı faaliyetler, arkeolojik bilginin üniversite ortamından çıkarak gençler ve farklı toplumsal gruplarla paylaşılmasını hedeflemektedir.
9 Aralık 2025 tarihinde “Bilim Kahramanları Buluşuyor / FIRST® LEGO® League Challenge” kapsamında belirlenen UNEARTHED teması çerçevesinde, GAYA Projesi doğrultusunda MBA Okulları öğrencileri arkeoloji laboratuvarında ağırlanmıştır. Bu etkinlikte, arkeolojinin saha ve laboratuvar süreçleri, arkeologların karşılaştığı temel sorunlar, çözüm yolları ve disiplinler arası çalışma yöntemleri lise ve ortaokul düzeyindeki öğrencilerle etkileşimli biçimde ele alınmıştır. Arkeolojinin doğa bilimleri, sosyal bilimler ve teknoloji ile kurduğu ilişkiler, somut örnekler üzerinden aktarılmıştır.
GAYA Projesi’nin Kültürel ve Bilimsel Önemi
GAYA Projesi, Gaziantep’in yalnızca tarihsel değil, tarihöncesi mirasını da görünür kılan; bilimsel araştırmayı toplumsal bilinçle buluşturan örnek bir çalışma niteliği taşımaktadır. Anadolu’nun insanlık tarihindeki merkezi rolünü Gaziantep özelinde ortaya koyan bu proje, kültürel mirasın korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması açısından stratejik bir önem arz etmektedir. Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. ve Gaziantep Kent Konseyi iş birliğiyle yürütülen GAYA Projesi, kentin bilimsel, kültürel ve akademik kimliğini güçlendirmeye devam etmektedir.
